Edukacja specjalna stanowi ważny element życia każdej rodziny Dziecka z Niepełnosprawnością, ponieważ odpowiada albo i nie na ich potrzeby wymagające szczególnego wsparcia. W dobie, gdzie w teorii jest zwiększona troska o inkluzję społeczną i równouprawnienie, mówi się o tworzeniu systemów, które nie tylko zapewniają dostęp do nauki, ale także umożliwiają rozwój indywidualny uczniów z różnego rodzaju niepełnosprawnościami. W teorii brzmi pięknie. Ale czy taki system faktycznie isnieje?
Podstawy prawne i organizacyjne
W Polsce system edukacji specjalnej opiera się przede wszystkim na Ustawie o systemie oświaty oraz aktach wykonawczych Ministerstwa Edukacji Narodowej. Każde dziecko z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego ma prawo do odpowiednio dostosowanej edukacji, niezależnie od rodzaju i stopnia niepełnosprawności. W Irlandii kluczową rolę odgrywa ustawa Education for Persons with Special Educational Needs Act (EPSEN) z 2004 roku, która formalnie gwarantuje prawo do odpowiedniego wsparcia edukacyjnego. Mimo że pełna implementacja tej ustawy nie została jeszcze zakończona, jest ona ważnym fundamentem dla rozwoju edukacji specjalnej w Irlandii.
Na początku roku szkolnego 2024/2025, 126 dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (SEN – Special Education Needs) pozostawało bez miejsca w szkole, według danych Departamentu Edukacji przekazanych Biuru Rzecznika Praw Dziecka (OCO – Ombudsman for Children)
Choć brak jest dokładnych danych dotyczących średniego czasu oczekiwania na miejsce w szkole, problem ten jest na tyle poważny, że niektóre rodziny muszą aplikować do kilkudziesięciu szkół, aby znaleźć odpowiednie miejsce dla swojego dziecka.
W roku szkolnym 2023/2024 około 2,7% uczniów uczęszczało do klas specjalnych lub szkół specjalnych,
Niestety jeśli chodzi o dane z Polski, brak jest aktualnych ogólnokrajowych danych dotyczących liczby dzieci z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego oczekujących na miejsce w szkole.
Podobnie jak w przypadku liczby oczekujących, brak jest precyzyjnych danych na temat średniego czasu oczekiwania na miejsce w szkole dla dzieci z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego.
Według danych Ministerstwa Edukacji i Nauki, w roku szkolnym 2022/2023 około 3,5% uczniów uczęszczało do szkół specjalnych, a kolejne 2,5% do klas integracyjnych w szkołach ogólnodostępnych.
Wczesna interwencja i diagnoza
Zarówno w Polsce, jak i w Irlandii, dużą wagę w teorii przywiązuje się do wczesnej interwencji. W Polsce funkcjonuje system wczesnego wspomagania rozwoju (WWR), który obejmuje dzieci już od momentu wykrycia niepełnosprawności do rozpoczęcia nauki w szkole. W Irlandii dzieci w wieku przedszkolnym mogą korzystać z programu ECCE (Early Childhood Care and Education) oraz z interwencji organizowanych przez HSE (Health Service Executive). Diagnozy w Polsce wydają poradnie psychologiczno-pedagogiczne, natomiast w Irlandii są to zespoły multidyscyplinarne, najczęściej związane z opieką zdrowotną zwane Assessment of Needs.
W Irlandii dzieci wymagające wczesnej interwencji korzystają z usług Community Disability Network Teams (CDNT), które oferują wsparcie terapeutyczne, takie jak logopedia, terapia zajęciowa czy fizjoterapia. Według danych z marca 2023 roku, ponad 10 696 dzieci czekało ponad 12 miesięcy na pierwszy kontakt z zespołem CDNT, a łącznie na liście oczekujących znajdowało się 17 157 dzieci. Pierwsze spotkanie nie gwarantuje ropoczęcia terapii. Od pierwszej wizyty do terapii może minąć kilka kolejnych miesięcy. Terapia to zazwyczaj bloki obejmujące 6-12 spotkań. Nie ma gwarancji ciągłości terapii. W praktyce oznacza to, że dzieci otrzymują szczątkowe wsparcie, niewystarczające do ich potrzeb albo nie otrzymują go wcale.
W Polsce dzieci z zaburzeniami rozwojowymi mogą korzystać z programu Wczesnego Wspomagania Rozwoju (WWR), który oferuje bezpłatne terapie od 4 do 8 godzin miesięcznie.
Jednakże, według raportu Najwyższej Izby Kontroli, na wizytę w poradni psychologiczno-pedagogicznej czeka się średnio od 3 do 4 miesięcy. W 64% skontrolowanych poradni opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju wydano dopiero po upływie od 4 miesięcy do nawet 3 lat od pierwszej wizyty.
Formy organizacyjne i typy szkół
Polska oferuje kilka modeli edukacyjnych dla dzieci z orzeczeniami – są to szkoły ogólnodostępne z wsparciem, szkoły integracyjne, szkoły specjalne oraz ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze. Irlandzki system również proponuje różne ścieżki edukacyjne – uczniowie mogą uczęszczać do szkół ogólnych z wsparciem SEN (Special Educational Needs), szkół specjalnych lub uczęszczać do specjalnych klas funkcjonujących w ramach szkół powszechnych. W obu krajach obserwuje się tendencję do włączania uczniów z niepełnosprawnościami do głównego nurtu edukacyjnego. Niestety nadal ogromnym wyzwaniem jest nietylko brak miejsc w szkołach ale i ogromne braki kadrowe.
Irlandia doświadcza poważnego kryzysu kadrowego w sektorze edukacji, szczególnie w szkołach specjalnych i klasach integracyjnych. Według danych Irlandzkiej Organizacji Nauczycieli (INTO) z października 2024 roku, w szkołach podstawowych i specjalnych brakowało łącznie 951 nauczycieli, a do stycznia 2025 roku prognozowano dodatkowe 1 816 wakatów, co daje łącznie 2 767 nieobsadzonych stanowisk w roku szkolnym 2024/2025. Skutki braku kadry to:
-
52% szkół specjalnych zgłosiło nieobsadzone stanowiska nauczycieli.
-
Ponad 500 szkół było zmuszonych do dzielenia klas i przenoszenia uczniów do innych sal z powodu braku nauczycieli.
- Realokacja nauczycieli wspomagających (SET) do klas ogólnodostępnych w celu pokrycia braków kadrowych, co ogranicza wsparcie dla uczniów ze specjalnymi potrzebami.
W Polsce również występują braki kadrowe w edukacji specjalnej, choć dostępne dane są mniej szczegółowe. Według raportu Najwyższej Izby Kontroli z 2023 roku:
-
-
Niedobór specjalistów takich jak logopedzi, psycholodzy i terapeuci w poradniach psychologiczno-pedagogicznych.
-
Wydłużony czas oczekiwania na diagnozę i rozpoczęcie terapii dla dzieci z zaburzeniami rozwojowymi.
-
Niewystarczająca liczba nauczycieli wspomagających w szkołach ogólnodostępnych.
-
Braki kadrowe w edukacji specjalnej w obu krajach mają poważne konsekwencje dla jakości kształcenia i wsparcia uczniów ze specjalnymi potrzebami.
Wsparcie i indywidualizacja nauczania
Polski system edukacyjny zapewnia różne formy wsparcia – od nauczycieli wspomagających i asystentów ucznia, po zajęcia rewalidacyjne i opracowanie IPET (Indywidualnego Programu Edukacyjno-Terapeutycznego). W Irlandii funkcjonuje rola Special Needs Assistant (SNA), czyli asystenta wspierającego ucznia w czynnościach codziennych oraz edukacyjnych. Nauczyciele mają również do dyspozycji dodatkowe zasoby i specjalistyczne szkolenia. W obu krajach istnieje możliwość tworzenia indywidualnych planów edukacyjnych, jednak w Irlandii proces ten nie jest jeszcze obowiązkowy dla wszystkich uczniów z SEN, co wynika z niepełnej implementacji przepisów EPSEN.
Inkluzja społeczna i wyzwania
W Polsce rozwija się model edukacji włączającej, jednak wciąż istnieją bariery – zarówno infrastrukturalne, jak i mentalne – które utrudniają pełne włączenie uczniów z niepełnosprawnościami. W Irlandii poziom świadomości społecznej w tym zakresie jest wyższy, a integracja uczniów z SEN w szkołach ogólnodostępnych stanowi istotny element polityki edukacyjnej. Niemniej, oba kraje nadal stoją przed wyzwaniami związanymi z zapewnieniem równych szans edukacyjnych i pełnym włączeniem uczniów ze specjalnymi potrzebami w życie szkolne i społeczne.
Podsumowanie
Polska i Irlandia wyznają podobne wartości w zakresie edukacji specjalnej – dążą do integracji, indywidualizacji nauczania oraz zapewnienia wsparcia dostosowanego do potrzeb ucznia. Mimo różnic systemowych i organizacyjnych, oba kraje podejmują starania, by edukacja była dostępna i efektywna dla wszystkich dzieci, niezależnie od ich możliwości czy ograniczeń. Przyszłość edukacji specjalnej w obu państwach zależy od dalszych reform, skutecznego wdrażania przepisów prawa oraz wzmacniania świadomości społecznej na temat różnorodności i równości w edukacji. Jednakże dane z obu państw są niewystarczające aby dokonać miarodajnej oceny. W Polsce nadal za mało jest badań, analizy i statystyk pozwalających zobaczyć skale problemów i wyzwań co pozwoliłoby na wdrożenie bardziej adekwatnych działań. W Irlandii, choć badania są to nadal pozostają kwestie braku kadry. W obu krajach potrzeby w edukacji specjalnej rosną co oznacza że problem braku kadry wymaga szybkich działań.